लग्नाच्या प्रतीक्षेत गावोगावचे तरुण : ग्रामीण महाराष्ट्रातील बदलते वास्तव*!
उध्दव इंगळे लोक योध्दा न्युज संपादक पाथरी……..
लिंग गुणोत्तरातील असमतोल, विवाहात नोकरीला वाढते महत्त्व आणि बदलत्या सामाजिक अपेक्षा; ग्रामीण समाजात विवाह जुळण्याच्या प्रक्रियेत दिसणारे नवे चित्र
ग्रामीण महाराष्ट्रात सध्या एक शांत पण लक्ष वेधून घेणारा सामाजिक बदल दिसून येत आहे. गावागावांत लग्नाच्या वयात पोहोचलेले अनेक तरुण आजही विवाहाच्या प्रतीक्षेत आहेत. काहींचे वय तीस–पस्तीसच्या पुढे गेले तरी योग्य जुळणी होत नसल्याची उदाहरणे अनेक भागांत ऐकायला मिळतात. त्यामुळे ग्रामीण समाजात विवाह जुळण्याच्या प्रक्रियेत काही मूलभूत बदल घडत असल्याचे चित्र पुढे येत आहे.
ही परिस्थिती केवळ एखाद्या गावापुरती मर्यादित नाही. मराठवाडा, विदर्भ तसेच राज्यातील इतर ग्रामीण भागांतूनही अशाच अनुभवांची चर्चा होत आहे. स्थळ शोधताना अपेक्षा जुळत नसणे, वारंवार नकार मिळणे किंवा योग्य जुळणी न मिळणे अशा अडचणी अनेक कुटुंबांना भेडसावत आहेत. या बदलामागे सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिकतेशी संबंधित अनेक कारणांचा परस्पर संबंध दिसून येतो.
*लिंग गुणोत्तरातील असमतोल*
या परिस्थितीचा विचार करताना लिंग गुणोत्तराचा मुद्दा महत्त्वाचा ठरतो. काही दशकांपूर्वी समाजात मुलगा असावा अशी मानसिकता मोठ्या प्रमाणावर होती. वैद्यकीय तंत्रज्ञानाच्या उपलब्धतेनंतर काही ठिकाणी लिंगनिश्चिती चाचण्यांचा गैरवापर झाल्याच्या घटनाही समाजासमोर आल्या.
या पार्श्वभूमीवर काही भागांत मुलींच्या जन्मदरावर परिणाम झाल्याचे सामाजिक अभ्यासांत नमूद करण्यात आले आहे. आज विवाहाच्या टप्प्यावर मुलांची संख्या तुलनेने अधिक आणि मुलींची संख्या कमी असल्याचे चित्र काही ग्रामीण भागांत दिसून येते.
*मुलगी नको या मानसिकतेमागील कारणे*…
ग्रामीण समाजात काही काळ “मुलगा हवा” ही धारणा प्रबळ होती. त्यामागे काही पारंपरिक व सामाजिक कारणेही होती. घराचा वारसा पुढे नेणे, शेती किंवा मालमत्तेची जबाबदारी सांभाळणे यासाठी मुलगाच आवश्यक मानला जात असे.
तसेच वृद्धापकाळात आधार मिळावा ही अपेक्षा, मुलीच्या विवाहातील खर्चाची चिंता आणि काही ठिकाणी अस्तित्वात असलेल्या हुंड्याच्या प्रथेचे दडपण यामुळेही काही कुटुंबांमध्ये मुलींबाबत नकारात्मक दृष्टिकोन तयार झाला. मुलींच्या सुरक्षिततेबाबत पालकांच्या मनात असलेली चिंता देखील या मानसिकतेला कारणीभूत ठरल्याचे समाजशास्त्रज्ञ सांगतात.
*विवाहात नोकरीला वाढते महत्त्व*….
आज विवाह जुळवताना अनेक कुटुंबांची पहिली अट मुलगा नोकरीला असावा अशी असते. शहरात नोकरी करणाऱ्या मुलांना प्राधान्य दिले जाते, अशी धारणा ग्रामीण भागात वाढताना दिसते.
शेती हा पारंपरिक व समाजजीवनाशी जोडलेला व्यवसाय असला तरी विवाहाच्या वेळी त्याकडे अनेकदा दुय्यम दृष्टीने पाहिले जाते, अशी भावना शेतकरी कुटुंबांतून व्यक्त होते. परिणामी शेती करणाऱ्या अनेक तरुणांना योग्य जुळणी शोधताना अडचणी येतात.
*बदलती सामाजिक परिस्थिती*…..
गेल्या काही दशकांत ग्रामीण समाजात शिक्षण, रोजगार आणि जीवनशैलीत मोठे बदल झाले आहेत. मुलींच्या शिक्षणाचे प्रमाण वाढले असून उच्च शिक्षण व नोकरीच्या संधींसाठी अनेक मुली शहरांकडे वळत आहेत. परिणामी विवाहाबाबतच्या अपेक्षा आणि निकषही बदलत असल्याचे जाणकारांचे मत आहे.
कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, शिक्षणाची पातळी, रोजगाराचे स्वरूप आणि स्थलांतर या घटकांचाही विवाहाच्या प्रक्रियेवर परिणाम होत असल्याचे दिसून येते.
कुटुंबांवरील मानसिक ताण
लग्न लांबणीवर पडल्यामुळे अनेक कुटुंबांवर मानसिक ताण निर्माण होतो. पालकांना मुलांच्या भविष्यासंबंधी चिंता वाटते, तर तरुणांनाही समाजातील चर्चांना सामोरे जावे लागते. त्यामुळे हा प्रश्न केवळ वैयक्तिक न राहता सामाजिक स्तरावर लक्ष देण्याची गरज असल्याचे जाणकारांचे मत आहे.
*सकारात्मक बदलाची गरज*…...
मात्र समाजात सकारात्मक बदलाची चिन्हेही दिसत आहेत. शिक्षण, जनजागृती आणि कायदेशीर उपाययोजनांमुळे मुलगा–मुलगी समान असल्याची जाणीव समाजात वाढत आहे. विविध क्षेत्रांत मुली उल्लेखनीय कामगिरी करत आहेत.
मुलगा–मुलगी भेदभाव दूर करणे, मुलींच्या जन्माबाबत सकारात्मक वातावरण निर्माण करणे आणि शेतीसारख्या पारंपरिक व्यवसायांना योग्य सन्मान देणे या गोष्टी समाजाच्या संतुलित विकासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.
ग्रामीण भागात विवाह जुळण्याच्या प्रक्रियेत दिसणारे हे बदल समाजातील व्यापक परिवर्तनाचे संकेत आहेत. त्यामुळे या विषयाकडे दोषारोप न करता संवेदनशील आणि वास्तववादी दृष्टीने पाहण्याची गरज असल्याचे जाणकारांचे मत आहे.
संपादक : उध्दव नामदेवराव इंगळे
